Шымкент үшін қоршаған ортаның сапасы тек табиғатты қорғау саласының мәселесі емес, қаланың тұрақты дамуына тікелей әсер ететін факторға айналып отыр. Өнеркәсіп қарқыны артқан сайын өндірістік нысандардың атмосфераға шығарындылары, су ресурстарына түсетін салмақ және қалдықтарды басқару мәселелері де өзектене түседі. Сондықтан экологиялық заңнаманың сақталуын бақылау – айыппұл салумен шектелмейтін, қаланың экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жүйелі жұмыс.
2026 жылдың алғашқы алты айындағы көрсеткіштер осы бағыттағы бақылаудың күшейгенін аңғартады. Шымкент қаласы бойынша Экология департаменті жыл басынан бері 29 тексеру жүргізген. Оның 15-і профилактикалық бақылау, 12-сі жоспардан тыс тексеру болса, тағы 2 жағдайда талаптарға сәйкестік тексерілген. Нәтижесінде 39 әкімшілік іс қозғалып, жалпы сомасы 91,3 миллион теңге болатын айыппұл салынды. Оның 72 миллион теңгесі мемлекет кірісіне өндірілді. Сонымен бірге заң бұзушылықтарды жою жөнінде 29 нұсқама берілген.
Бұл сандардың артында өндірістік кәсіпорындардың экологиялық жауапкершілігі мәселесі тұр. Мәселен, атмосфералық ауаға рұқсатсыз немесе белгіленген нормативтен жоғары шығарындылар шығарған «Rock Minerals» ЖШС-не 17,6 миллион теңге, ал «Polymettech» ЖШС-не 63,9 миллион теңге көлемінде айыппұл салынған. Бұдан бөлек, сот шешімімен «Су ресурстары-Маркетинг», «Rock Minerals» және «Polymettech» кәсіпорындарының қызметі уақытша тоқтатылған.
Экологиялық рұқсатсыз жұмыс істеу де жауапкершіліктен тыс қалмады. «DIP TRANS LOGISTICS» және «Тазалық СК» ЖШС-леріне қатысты әкімшілік шаралар қолданылып, сот қаулысымен айыппұл салынып, олардың қызметі белгілі бір мерзімге тоқтатылды. Мұндай шешімдер экологиялық талаптардың формалды норма емес, өндірістік қызметтің міндетті шарты екенін көрсетеді.
Дегенмен мәселенің ауқымы жекелеген кәсіпорындармен ғана шектелмейді. Алты ай ішінде «Су ресурстары-Маркетинг», «Шымкентцемент», «AZALA Textile», «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» және индустриялық аймақтардағы басқа да нысандарға бақылау жүргізілді. Бұл ретте қаланың экологиялық жүктемесін бағалағанда өндіріс орындарымен қатар автокөлік пен жеке сектордың шығарындыларын да ескеру қажет.
«Қазгидромет» деректеріне сәйкес, 2026 жылы Шымкенттегі ауа сапасының ластану деңгейі көтеріңкі деп бағаланған. Негізгі ластаушы көздер қатарында өнеркәсіп кәсіпорындары, автокөлік құралдары және жылыту маусымында жеке тұрғын үйлерден шығатын шығарындылар бар. Демек, қаладағы ауа сапасын жақсарту тек өндірісті бақылаумен шешілмейді. Бұл – көлік саясаты, энергетика, тұрғын үй секторы және өндірістік экология тоғысатын кешенді мәселе.
Бүгінде ауа сапасы жеті бақылау бекеті арқылы тұрақты мониторингтен өтеді. Сонымен қатар «ПКОП», «Стандартцемент», «Шымкентцемент» және «3-Энергоорталық» кәсіпорындарында автоматтандырылған экологиялық мониторинг жүйесі жұмыс істейді. Мұндай технологиялардың маңызы – шығарындыларды кейін тіркеп қана қоймай, оларды онлайн режимде бақылауға мүмкіндік беруінде.
Экологиялық бақылау көлік секторын да қамтып отыр. Полиция департаментімен бірлескен рейдтер барысында 49 автокөлік тексеріліп, оның 10-ынан белгіленген нормадан жоғары зиянды шығарындылар анықталған. Нәтижесінде алты жүргізушіге әкімшілік хаттама толтырылды. Бұл көрсеткіш көлік шығарындылары мәселесінің де қаланың ауа сапасына әсер ететін факторлардың бірі екенін көрсетеді.
Су ресурстарының жағдайы да алаңдататын бағыттардың қатарында. Департаменттің зертханалық-талдамалық бақылау бөлімі 43 нысанда зерттеу жүргізіп, 634 сынама алған және 4 мыңнан астам зертханалық талдау жасаған. Зерттеу нәтижесінде Қошқар ата, Қарасу және Бадам өзендерінің қала аумағынан өткеннен кейінгі бөліктерінде ластаушы заттар мөлшерінің артатыны анықталған.
Мамандар мұны ирригациялық жүйелерден ағызылатын төгінділермен және өзен жағалауындағы тұрғын үйлердің кәріз жүйесіне толық қосылмауымен байланыстырады. Бұл жерде мәселе тек өндіріс орындарының жауапкершілігінде емес екенін аңғаруға болады. Қаланың экожүйесіне түсетін антропогендік қысымды азайту үшін инженерлік инфрақұрылымды жаңарту, кәріз жүйесін кеңейту және су нысандарының санитарлық жағдайын тұрақты бақылау қатар жүруі қажет.
Экологиялық реттеу саласында да жұмыс жалғасуда. Алғашқы жартыжылдықта 37 мемлекеттік қызмет көрсетіліп, бірінші санаттағы нысандарға экологиялық рұқсаттар беріліп, қоршаған ортаға әсерді бағалау бойынша тиісті қорытындылар дайындалған. Қазіргі таңда қалада 42 кәсіпорын бірінші, 146 кәсіпорын екінші, 477 кәсіпорын үшінші және 368 кәсіпорын төртінші санатқа жатқызылған.
Бұл жіктеу қаланың экологиялық жүктемесін бағалау мен бақылау ресурстарын тиімді бөлу үшін маңызды. Алайда түпкі мақсат – кәсіпорындарға айыппұл салу емес, заң бұзушылықтың алдын алу. Экологиялық бақылаудың тиімділігі айыппұл көлемімен ғана емес, қоршаған ортаға келетін зиянның азаюымен өлшенуі тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, Шымкенттегі экологиялық саясаттың келесі кезеңі бақылаудан алдын алуға, жазалаудан жауапты өндірістік мәдениетті қалыптастыруға қарай бағытталуы маңызды. Өйткені қала экожүйесінің тұрақтылығы бір ғана мекеменің жұмысына емес, мемлекеттік органдардың, бизнестің және тұрғындардың ортақ жауапкершілігіне байланысты.
Экологиялық заңнаманың талаптарын сақтау – кәсіпкерлікке қойылатын артық талап емес, қаланың болашағына салынған инвестиция. Өндіріс пен экономикалық өсім қоршаған орта қауіпсіздігімен қатар жүрген жағдайда ғана Шымкенттің тұрақты дамуы қамтамасыз етіледі. Сондықтан экологиялық бақылаудың күшеюі ең алдымен табиғи ресурстарды сақтауға, тұрғындардың өмір сүру сапасын арттыруға және қаладағы экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.
«ANYQ.KZ»-ақпарат.
